- Η ιστορία δείχνει διαδοχή κυρίαρχων νομισμάτων από τις αθηναϊκές «γλαύκες» έως το αμερικανικό δολάριο.
- Ο Barry Eichengreen στο Money Beyond Borders αναλύει τον κύκλο ζωής των διεθνών νομισμάτων.
- Η συμφωνία του Bretton Woods σύνδεσε το δολάριο με τον χρυσό και εδραίωσε την κυριαρχία του.
- Το δολάριο προσφέρει το «υπερβολικό προνόμιο» στις ΗΠΑ αλλά δυσκολεύει τις εξαγωγές τους.
- Παρά γεωπολιτικές προκλήσεις, το ευρώ και το γουάν δεν απειλούν το δολάριο, τα κρυπτονομίσματα ανεπαρκή.
Σε ορισμένους βασικούς οικονομικούς δείκτες, η Κίνα έχει ήδη ξεπεράσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου. Ωστόσο, στην παγκόσμια οικονομική και χρηματοπιστωτική σκακιέρα, το αμερικανικό δολάριο εξακολουθεί να διατηρεί τα ηνία.
Πόσο μπορεί, όμως, να διαρκέσει αυτή η πρωτοκαθεδρία;
Η απάντηση βρίσκεται εν μέρει στην Ιστορία, σύμφωνα με δημοσίευμα του Conversation. Ο καθηγητής Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών του University of California, Barry Eichengreen, επιχειρεί να φωτίσει το μέλλον του δολαρίου μέσα από τη μακρά διαδρομή των νομισμάτων που κατά καιρούς κυριάρχησαν στο διεθνές εμπόριο. Στο νέο βιβλίο του, Money Beyond Borders, εξετάζει τον κύκλο ζωής των διεθνών νομισμάτων και το ερώτημα εάν το δολάριο μπορεί κάποια στιγμή να χάσει τον θρόνο του.
Από τις αθηναϊκές «γλαύκες» στο παγκόσμιο νόμισμα
Η ιστορία των διεθνών νομισμάτων είναι πολύ παλαιότερη από τη σύγχρονη παγκοσμιοποίηση. Όπως επισημαίνει ο Eichengreen, ανέκαθεν υπήρχε ένα νόμισμα που διαδραμάτιζε πρωταγωνιστικό ρόλο στις διεθνείς συναλλαγές. Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, αυτό το νόμισμα είναι το αμερικανικό δολάριο.
Η διαδρομή, ωστόσο, ξεκινά αιώνες νωρίτερα. Ανάμεσα στα πρώτα νομίσματα που απέκτησαν διεθνή κυκλοφορία ήταν οι περίφημες αθηναϊκές «γλαύκες», τα ασημένια τετράδραχμα της Αθήνας. Το βάρος, η καθαρότητα του μετάλλου και η σχεδίασή τους παρέμειναν σταθερά επί αιώνες, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη των συναλλασσόμενων.
Η Αθήνα αποτελούσε σημαντικό εμπορικό κέντρο και ηγούνταν της Δηλιακής Συμμαχίας, γεγονός που προσέδωσε επιπλέον ισχύ στο νόμισμά της. Ακολούθησε το ρωμαϊκό δηνάριο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως διεθνές μέσο συναλλαγών ακόμη και πέρα από τα όρια της εκτεταμένης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τον 5ο αιώνα μ.Χ. τη σκυτάλη πήρε ο βυζαντινός χρυσός σόλιδος, ο οποίος χρησιμοποιούνταν στις εμπορικές συναλλαγές από τη Βρετανία έως την Ινδία.
Κατά την Αναγέννηση, ο χρυσός φλωρεντινός φιορίνι απέκτησε ξεχωριστή θέση, καθώς η Φλωρεντία εξελισσόταν σε ευρωπαϊκό κέντρο τραπεζικής και χρηματοπιστωτικής δραστηριότητας. Και σε αυτή την περίπτωση, η σταθερότητα είχε καθοριστική σημασία: η εμφάνιση και η περιεκτικότητα του νομίσματος σε χρυσό παρέμειναν ουσιαστικά αμετάβλητες επί τρεις αιώνες.
Από το «κομμάτι των οκτώ» στη βρετανική λίρα
Το ισπανικό ρεάλ αποτέλεσε το πρώτο πραγματικά παγκόσμιο νόμισμα. Οκτώ τέτοια νομίσματα αντιστοιχούσαν σε ένα πέσο και έτσι απέκτησαν την ιστορική ονομασία «pieces of eight». Στη συνέχεια, οι ολλανδικές λίρες ενίσχυσαν τη θέση τους, καθώς το Άμστερνταμ μετατράπηκε σε διεθνή κόμβο των αγορών συναλλάγματος και η Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών διεύρυνε θεαματικά τη δραστηριότητά της.
Τον 18ο αιώνα, η βρετανική λίρα πήρε τη σκυτάλη. Η άνοδος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, σε συνδυασμό με τη μετατροπή του Λονδίνου σε κορυφαίο χρηματοπιστωτικό κέντρο, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την παγκόσμια επικράτηση της στερλίνας. Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των νομισμάτων; Οι χώρες που τα εξέδιδαν διέθεταν χαρακτηριστικά τα οποία ενέπνεαν εμπιστοσύνη στους διεθνείς συναλλασσόμενους. Ήταν ισχυρά εμπορικά κέντρα, πολιτικά σχετικά σταθερές και οικονομικά ανεπτυγμένες, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις διέθεταν εκτεταμένες αποικιακές αυτοκρατορίες.
Πώς το δολάριο κατέκτησε τον πλανήτη
Η άνοδος του αμερικανικού δολαρίου επιταχύνθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Η ίδρυση της αμερικανικής κεντρικής τράπεζας, το 1913, η εντυπωσιακή ανάπτυξη της αμερικανικής οικονομίας και η αποδυνάμωση της Βρετανίας μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο άλλαξαν τις ισορροπίες.
Το αποφασιστικό βήμα ήρθε το 1944, όταν οι Συμμαχικές Δυνάμεις συναντήθηκαν στο Bretton Woods στις ΗΠΑ, προκειμένου να σχεδιάσουν το μεταπολεμικό διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το αποτέλεσμα ήταν ένα έμμεσο σύστημα σύνδεσης με τον χρυσό. Η τιμή του χρυσού καθοριζόταν σε δολάρια, ενώ τα υπόλοιπα νομίσματα συνδέονταν με το αμερικανικό νόμισμα. Με αυτόν τον τρόπο, η κυριαρχία του δολαρίου απέκτησε θεσμικό υπόβαθρο.
Σήμερα, περίπου το 90% των συναλλαγών στην αγορά συναλλάγματος περιλαμβάνει το αμερικανικό νόμισμα. Τα περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος των διεθνών συναλλαγματικών αποθεμάτων των κεντρικών τραπεζών, ενώ το δολάριο χρησιμοποιείται για την τιμολόγηση περίπου του 40% του παγκόσμιου εμπορίου.
Το «υπερβολικό προνόμιο» των ΗΠΑ
Η ιδιαίτερη θέση του δολαρίου έχει περιγραφεί ως «exorbitant privilege» – ένα «υπερβολικό προνόμιο» που προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα στην αμερικανική οικονομία. Η παγκόσμια ζήτηση για ομόλογα και άλλα περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια επιτρέπει στην αμερικανική κυβέρνηση και στις αμερικανικές επιχειρήσεις να δανείζονται με χαμηλότερο κόστος.
Παράλληλα, η υψηλή ζήτηση για δολάρια τείνει να ενισχύει την αξία του αμερικανικού νομίσματος. Για τους Αμερικανούς καταναλωτές αυτό σημαίνει φθηνότερες εισαγωγές και μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη όταν ταξιδεύουν στο εξωτερικό.
Υπάρχει, όμως, και η άλλη όψη του νομίσματος, δηλαδή ένα ισχυρό δολάριο καθιστά ακριβότερες τις αμερικανικές εξαγωγές και, κατ’ επέκταση, λιγότερο ανταγωνιστικές στις διεθνείς αγορές.
Η ρωσική περίπτωση και η αμφισβήτηση της κυριαρχίας
Η προνομιακή θέση του δολαρίου προκαλεί εδώ και χρόνια αντιδράσεις σε αρκετές χώρες. Το ζήτημα έγινε ακόμη πιο έντονο μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 και τον αποκλεισμό της Μόσχας από σημαντικά τμήματα του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Το γεγονός αυτό ενίσχυσε τις συζητήσεις για την ανάγκη δημιουργίας εναλλακτικών διαύλων πληρωμών και αποθεματικών νομισμάτων, αλλά και για το κατά πόσο η εξάρτηση από το δολάριο μπορεί να αποτελέσει οικονομικό και γεωπολιτικό κίνδυνο.
Ο κύκλος ζωής των ισχυρών νομισμάτων
Το βασικό συμπέρασμα του Eichengreen είναι σαφές και αναδεικνύει πως η διεθνής νομισματική κυριαρχία δεν είναι αιώνια.
Η Ιστορία δείχνει, ωστόσο, ότι ένα νόμισμα μπορεί να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία του για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμη και όταν η χώρα που το εκδίδει έχει πάψει να αποτελεί την αδιαμφισβήτητη οικονομική υπερδύναμη του κόσμου. Και, σύμφωνα με τον ίδιο, προς το παρόν δεν υπάρχει νόμισμα που να μπορεί να πάρει με πειστικό τρόπο τη θέση του δολαρίου.
Το ευρώ αποτελεί το δεύτερο σημαντικότερο διεθνές νόμισμα, αλλά η απόσταση από το δολάριο παραμένει μεγάλη. Ένας από τους λόγους είναι ότι η αγορά κρατικών ομολόγων της ευρωζώνης παραμένει κατακερματισμένη μεταξύ των κρατών-μελών. Ακόμη μεγαλύτερη είναι η απόσταση του κινεζικού γουάν. Οι περιορισμοί του Πεκίνου στις κινήσεις κεφαλαίων προς και από την Κίνα αποτελούν σημαντικό εμπόδιο για την πλήρη διεθνοποίησή του. Επιπλέον, η περιορισμένη ανεξαρτησία της κινεζικής κεντρικής τράπεζας μπορεί να λειτουργεί ανασταλτικά ως προς την εμπιστοσύνη των διεθνών επενδυτών.
Όσο για τα ιδιωτικά κρυπτονομίσματα, ο Eichengreen είναι ακόμη πιο κατηγορηματικός: δεν λειτουργούν στην πράξη ως πραγματικά νομίσματα. Οι νόμιμες αγορές αγαθών και υπηρεσιών που πραγματοποιούνται με αυτά παραμένουν περιορισμένες, ενώ η έντονη μεταβλητότητα των τιμών τους υπονομεύει τον ρόλο τους ως σταθερού μέσου συναλλαγών και αποθήκευσης αξίας.
Έτσι, για το προσεχές μέλλον, το δολάριο πιθανότατα θα συνεχίσει να αποτελεί, για να χρησιμοποιήσουμε την εύστοχη έκφραση του Eichengreen, «το καθαρότερο βρόμικο πουκάμισο στη σωρό».
Μια πειστική ανάλυση
Το Money Beyond Borders αποτελεί μια σημαντική ακαδημαϊκή προσπάθεια από έναν καταξιωμένο οικονομολόγο, ο οποίος επιχειρεί να απαντήσει σε ένα ερώτημα με τεράστια οικονομική και γεωπολιτική σημασία.
Η τεκμηρίωση είναι εκτενής: οι σημειώσεις καταλαμβάνουν 45 σελίδες, η βιβλιογραφία άλλες 30, ενώ το βιβλίο διαθέτει αναλυτικό ευρετήριο. Πρόκειται, συνεπώς, για μια μελέτη που μπορεί να λειτουργήσει ως αξιόπιστο σημείο αναφοράς για όποιον θέλει να κατανοήσει την εξέλιξη της διεθνούς νομισματικής τάξης.
Ο οικονομικός δημοσιογράφος Martin Wolf το χαρακτήρισε ένα από τα καλύτερα οικονομικά βιβλία του 2026 μέχρι στιγμής. Υπάρχει, ωστόσο, ένα μειονέκτημα: οι περισσότερες από 300 σελίδες του είναι μάλλον απαιτητικές και στερούνται γραφημάτων, χαρτών ή εικονογράφησης. Αυτό ενδέχεται να περιορίσει την απήχησή του στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό.
Το βασικό μήνυμα, πάντως, παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο: η οικονομική ισχύς μπορεί να αλλάξει χέρια, αλλά η νομισματική κυριαρχία έχει πολύ μεγαλύτερη διάρκεια. Και, παρά την άνοδο της Κίνας, το τέλος της εποχής του δολαρίου δεν φαίνεται ακόμη στον ορίζοντα.
Πηγή: Flash.gr
Β